Gipuzkoa

Wikipedia(e)tik

Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Gipuzkoa

Hiriburua

Donostia

Herritarra

gipuzkoar, giputz

Antolaketa

Estatua
Autonomia Erkidegoa
Foru Herrialdea

Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Gipuzkoa

Eremua

1.909 km²

Biztanleria

700.392

Dentsitatea

360,77 bizt/km²

Agintaria

Markel Olano (EAJ)

Ordezkaritza parlamentarioa

25 eserleku
Eusko Legebiltzarrean

www.gipuzkoa.net

Gipuzkoa Euskal Herriko zazpi lurraldeetako bat da, haren erdialdean eta Kantauri itsasoaren ondoan kokatutakoa.

Hondarribiko Alde Zaharreko plaza

Administratiboki Euskal Autonomia Erkidegoko foru herrialdea edo lurralde historikoa da.

42º58'10-43º8'5" ipar zabalera eta 1º5'13"-1º56'47" mendebaldeko luzera artean hedatzen da. Hedaduraz 1.980 km² ditu eta 92 km luzeko itsasertza. 2008ko erroldaren arabera 700.392 biztanle zituen lurralde historikoak eta horien laurdena hiriburuan bizi dira.

Hiriburua Donostia du. Gipuzkoako Foru Aldundia eta Gipuzkoako Batzar Nagusien egoitzak bertan daude.

[aldatu] Mugakideak

Iparraldean Bizkaiko Golkoa du, mendebaldean Bizkaiarekin du muga, hegoaldean Arabarekin eta ekialdean Nafarroa eta Lapurdirekin.

[aldatu] Historia

1548an Oñatiko Unibertsitatea fundatu zuten, Euskal Herriko zaharrena dena.
1721eko abuztuaren 25ean Gipuzkoak Gaztelarekin bat egin zuen.
1854an Tolosa bilakatu zen probintziako hiriburu, bi urtez titulu hori mantenduz.
1856an Donostiak Tolosa ordezkatu zuen probintziaburu moduan, gaur arte izaera hau gordez.
1936ko abuztuaren 11n Tolosa, irailaren 5ean Irun eta irailaren 13an Donostia bereganatu zituzten Francoren soldaduek Espainiako Gerra Zibilean.
1937ko apirilaren 24an kolpista faxistek Intxortako (Elgeta) gotorlekua harrapatu zuten, gudariek bertan 7 hilabetez eutsi ondoren.
1981eko apirilaren 26an Real Sociedad futbol taldeak Espainiako Ligaren txapeldun izatea lortu zuen historian lehenengo aldiz.

[aldatu] Lurraldea

[aldatu] Ibaiak

Sakontzeko, irakurri: Gipuzkoako ibaiak

Gipuzkoako ibaiek ibilbide laburra eta arro txikia dute, iturburuen mendiak itsasotik hurbil baitaude. Emari handiko eta iraunkorrekoak dira, euri asko eta sarri egiten baitu.

Ekialdetik mendebalderuntz, lehen ibaia Bidasoa da, iturburua Nafarroan duena 710 m-ko garaieran. Gipuzkoan Endarlatzan sartu eta 9 km egiten ditu Lapurdirekin mugan. Ibaian gora ibar estua da, itsasoratze aldean zabalduz eta Hendaia, Hondarribia eta Irun kokatzen diren eremu laua sortuz. Itsasoratzean Txingudi badia dago, Hondarribiko eta Ondarraitz hondartzek itsasotik babesten baitute.

Oiartzun ibaia 15 km luze den ibai laburra da, Aiako Harrian jaio, Orereta igaro eta Pasaiako badian isurtzen dena. Malda handiko ibaia da (milako 45,3) eta, horregatik, hondar kopuru handia garraitzen du eta badiara eramaten.

Urumea ibaiak Leitzan du iturburua 710 m-ko garaieran eta 53 km luze da. Hernanin Añarbe ibaiaren urak jaso eta Donostian itsasoratzen da, Urgull eta Ulia mendien artean, Gros auzoko hondar eremuak sortuz (Zurriola).

Oria Tolosa zeharkatzean

Oria ibaia Gipuzkoako luzeena da, 80 km baititu. San Adrianen du iturburua, 660m-ko garaieran. Hainbat ibaiadar ditu: Leitzaran, Berastegi, Amezketa, Araxes, Amundarain, Agauntza eta Urtsuaran. Orion itsasoratu aurretik, herri hauek zeharkatzen ditu: Zegama, Segura, Olaberria, Beasain, Ordizia, Legorreta, Alegia, Tolosa, Billabona, Andoain, Lasarte-Oria eta Usurbil.

Urola ibaiak Legazpitik hurbil du iturburua, Aizkorriren iparraldeko magalean 720 m-ko garaieran. Urrestilla eta Errezil ibaiadarrak ditu eta honako herri hauek zeharkatzen ditu Zumaian itsasoratu baino lehen: Zumarraga, Urretxu, Azkoitia, Azpeitia eta Zestoa.

Deba ibaiak 825 m-ko garaieran du iturburua, Leintz Gatzagako Elgeako mendilerroan. 58 km luze da eta ibaiadar ditu Ego, Aramaio eta Arantzazu ibaiak. Izen bereko herrian itsasoratzen da, Deban, eta herri hauek zeharkatzen ditu: Leintz Gatzaga, Eskoriatza, Aretxabaleta, Arrasate, Bergara, Soraluze, Elgoibar eta Mendaro.

[aldatu] Mendiak

Sakontzeko, irakurri: Gipuzkoako mendien zerrenda

Mendi ezagunenak Aizkorri (1.528m.), Ganboa (1.402m.) eta Txindoki (1.346m.) dira.

[aldatu] Banaketa administratiboa

[aldatu] Eskualdeak eta udalerriak

Sakontzeko, irakurri: Gipuzkoako eskualdeen zerrenda eta Gipuzkoako udalerrien zerrenda

10 eskualdek eta 88 udalerrik osatzen dute, biztanleei dagokienez Donostia handiena eta Baliarrain txikiena izanda.

Hauexek dira eskualde guztiak eta bakoitzaren udalerri nagusiak:

[aldatu] Biztanlegoa

2008ko urtarrilean 700.392 biztanle zituen lurraldeak. 2006. urtean Gipuzkoako 10 udalerri populatuenen zerrenda:

Donostia: 183.536 biztanle (2006).
Irun: 60.261 biztanle
Errenteria: 37.874 biztanle
Eibar: 27.784 biztanle
Zarautz: 22.323 biztanle
Arrasate: 22.312 biztanle
Hernani: 18.943 biztanle
Tolosa: 17.877 biztanle
Lasarte-Oria: 17.582 biztanle
Pasaia: 16.160 biztanle

Biztanlegoaren aldabidea
1900	1910	1920	1930	1939	1959	1961	1963	1970	1981	1991	2006	2008
195.850	226.684	258.557	302.309	323.192	468.363	488.477	513.500	631.003	692.782	676.307	691.079	700.392

[aldatu] Politika

[aldatu] 2007ko GBNko hauteskundeak

2007ko Gipuzkoako Batzar Nagusietako hauteskundeak
Alderdia	Eserlekuak	Ehunekoa	Bozka kop.
PSE-EE	16	23,49	76.865
EAJ	16	21,94	71.800
EB-Aralar	6	11,23	36.738
PP	6	10,70	35.027
EA	7	10,44	34.172
Besteak	0	3,13	10.268
Baliogabeak	0 (*)	22,17	72.533

Eusko Abertzale Ekintzaren (EAE-ANV) Batzar Nagusietarako hautes zerrenda legez kanporatu egin zuen Espainiako Auzitegi Gorenak, Espainiako Alderdien Legea jarraituz. Horren aurrean, alderdi ekintzaleak berari bozkatzeko deialdia mantendu zuen, nahiz eta bozka horiek legez baliogabeak hartu ziren. Horrela, 72.533 bozka baliogabe zenbatu ziren, botoen % 22,17a, EAEk bereak hartuz. Bozka horietan oin hartuz, EAE-ANV alderdiak 12 eserleku aldarrikatu zituen Batzar Nagusietan eta bigarren indarra izango litzateke.

[aldatu] Kultura

Donostiako Haizearen Orrazia, Eduardo Txillida eta Luis Peña Gantxegiren lana.

[aldatu] Euskalkia

Koldo Zuazoren azken sailkapenaren arabera (1998), probintziako euskalkia, tradizionalki gipuzkera deitua, erdialdeko euskara izena hartu du.

[aldatu] Literatura

Sakontzeko, irakurri: Gipuzkoako idazleen zerrenda

Bernardo Atxaga idazlea (Asteasu, 1951) Euskal Herrian ez ezik mundu osoan ere ezaguna da eta bere liburuak hainbat hizkuntzatara itzuli dituzte, tartean "Obabakoak" (1988) lan nagusia.

Euskarazko beste egileen artean, nabarmentzekoak dira Anjel Lertxundi, Koldo Izagirre, Ramon Saizarbitoria, Arantxa Urretabizkaia, Mariasun Landa eta Harkaitz Cano.

Bestela, gaztelaniaz idatzitakoen artean Gabriel Celaya egile nagusia da.

[aldatu] Musika

Ainhoa Arteta tolosarra dugu munduan abesgoren ezagunenetarikoa.

[aldatu] Bertsolaritza

Historikoki Gipuzkoa izan da bertsolaritzak garrantzia gehien izan duen lurraldea, eta bertakoak dira inoizko bertsolaririk onenetako asko: "Txirrita", "Basarri", "Uztapide", "Lazkao Txiki" eta abar.

Gaur egungoen artean aipagarria da Andoni Egaña (Zarautz, 1961), bera dugu Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusia aldi gehienez (lautan) irabazi duen bertsolaria.

[aldatu] Hedabideak

[aldatu] Egunkariak

"Berria": Euskarazko nazio mailako egunkari bakarra Andoainen dauka egoitza nagusia.
"Diario Vasco": Probintziako egunkaririk salduena da.
"Noticias de Gipuzkoa".
"Gara".

[aldatu] Beste batzuk

[aldatu] Kirolak

[aldatu] Kanpo loturak

Gipuzkoako Foru Aldundiaren webgunea

[aldatu] Ikus, gainera

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Gipuzkoa